Ο χορός είναι µία δυναµική δραστηριότητα, κατάσταση του ανθρώπου, µε ιστορία,  υπόβαθρο, αισθητική και εξέλιξη. Είναι η τέχνη του ανθρώπινου σώµατος, όπου περιλαµβάνονται και οι κινήσεις, οι προθέσεις, ο ρυθµός και δόνηση µε τον οποίο µπορεί εκδηλώνει την υπόστασή του. 

Το σώµα είναι αναπόσπαστο κοµµάτι της ανθρώπινης υπόστασης και ύπαρξης. Διαχωρισµένο από το νου, µπορεί κανείς να πει πως κλασσικά το σώµα δεν έχει ορθολογική αξία, και από πάντα έχει υποτιµηθεί λόγω της ‘θέσης’ του. Το σώµα βαραίνει και απλώς φυλακίζει το πνεύµα και την νόηση του ανθρώπου. Συνεπώς, βάσει αυτής της προοπτικής ο χορός δεν θα µπορούσε ποτέ να βρίσκεται στο επίπεδο της ορθολογικής και συνειδητής επεξεργασίας. Ωστόσο, αυτό έχει να κάνει µε το πώς αντιλαµβανόµαστε, τί εννοούµε µε τον όρο συνείδηση, την οποία συνδέουµε κλασσικά µε την ορθολογική, νοησιαρχική ανάλυση της ανθρώπινης φύσης και των χαρακτηριστικών του.  

Στο χορό βρίσκουµε µία σύνδεση, µία συνάντηση δύο επιπέδων, τα οποία, όπως είπαµε, συνήθως διαχωρίζονται και τοποθετούνται σε αντίθετες πλευρές. Από τη µία η ορθολογική, βάσει λογικής συνείδησης, και από την άλλη το ανορθόλογο, το ζωώδες, το υποδεέστερο, το σωµατικό και υλικό. Αυτά τα επίπεδα, όµως, στην χορευτική κατάσταση του ανθρώπου, µετατρέπονται σε ένα µόνο επίπεδο, ενιαίο και πλήρες. Η διαφορά των δύο προοπτικών είναι ότι στην µία περίπτωση τα επίπεδα χωρίζονται µονοκόµµατα και ξεκάθαρα διαχωρισµένα, ενώ στην δεύτερη περίπτωση, στο ενιαίο επίπεδο της σωµατικής συνείδησης δεν υπάρχουν τόσο στέρεα όρια, αλλά όλα κυµαίνονται µε µία δυναµική συνέχεια. 

Ο χορευτής όταν χορεύει µπαίνει σε επαφή, συνειδητά, µε το περιβάλλον του, το σώµα του, τον εαυτό του, τα άλλα υποκείµενα ή αντικείµενα κοντά του. Συνειδητά και µε το νου,  αλλά µέσω του σώµατος και µε κέντρο το σώµα γίνεται όλη αυτή η διαδικασία, κάνοντας έτσι και το σώµα ‘συνειδητό’.  

Όταν αναφερόµαστε στο χορό συνήθως σκεφτόµαστε το µπαλέτο, ως ένα χορογραφηµένο είδους χορού µε συγκεκριµένη λογική, παράδοση και γενικά υψηλού επιπέδου κινήσεις και λογική. Αυτό µας δείχνει ένα παράδειγµα νοητικά συνειδητού χορού, το οποίο µπορεί να οριστεί ορθολογικά και να αναλυθεί ως καλή τέχνη που στοχεύει σε µία γραµµική αισθητική και σωµατική ικανότητα ισορροπίας και δύναµης. Ο χορός, όµως, δεν περιορίζεται σε αυτό το συγκεκριµένο είδος της συγκεκριµένης περιόδου και κουλτούρας. Ο χορός σήµερα, όπως και όλη η τέχνη, έχει εξελιχθεί και έχει διευρύνει τους ορίζοντές του και η θεωρία και αναλύσεις του, δεν περιορίζονται στον Δυτικο-ευρωπαϊκό πολιτισµό. Πλέον στο χορό βρίσκουµε, κυρίως µέσω τις καλλιτεχνικές µετατροπές και επαναστάσεις του 20ου αιώνα, την αναζήτηση και έκφραση πιο ουσιαστικών στοιχείων, αλλά και πιο αόριστων και αφαιρετικών. Επηρεασµένο από διαφορετικοί πολιτισµικοί παράγοντες, ο χορός εστιάζει πλέον στην ίδια την κίνηση, ή στο σώµα καθεαυτό, στην παρουσία σε έναν χώρο, στην έλλειψη κινήσεως ή στην αλληλεπίδραση διαφόρων σωµάτων και ανθρώπινων υποστάσεων µεταξύ τους. 

Με δύο πορείες ο χορός µπορεί να εξελιχθεί. Είτε µε ένα είδους αυτοσχεδιασµού,  ανορθόλογου, µη χορογραφηµένο και ελεύθερο από νοητικά δεσµά και δοµές, µπορεί το σώµα να ωθήσει την συνείδηση να επεκταθεί και να εστιάσει στο µη-λογικό και λεκτικό επίπεδο.  Από την άλλη, µπορεί και αντίστροφα, ξεκινώντας από κάποια ιδέα ή σκέψη, το σώµα να µεταφράσει σε κίνηση και αίσθηση το νοητικό µήνυµα. 

Το σηµαντικό είναι πως στο χορό αυτά τα δύο κοµµάτια που µέχρι σήµερα είχαµε διαχωρισµένα από την κλασσική παράδοση, µπαίνουν σε µία επικοινωνία, επαφή και αλληλεπίδραση τέτοια, που οδηγεί σε στην κατάρριψη αυτού του ορίου. Από µία φιλοσοφική οπτική, µπορούµε να πούµε πως υπαρξιακά ο χορός διαλύει την έννοια της λογικής και της λεκτικής-προτασιακής δοµής της ζωής, και εστιάζει στο βίωµα, στην ύπαρξη και στην ίδια την εµπειρία, πέραν του Λόγου. Επίσης, φαινοµενολογικά, θεωρώ πως ο χορός δίνει τη δυνατότητα ο άνθρωπος που χορεύει, ο χορευτής, να βιώσει το chiasm και το πέπλο που µας χωρίζει, αλλά και ενώνει µε την υπόλοιπη πραγµατικότητα.  

Περνώντας σε ένα άλλο επίπεδο, και είδος, χορού, ενδιαφέρον έχει για την συνείδηση που διαπερνά την δραστηριότητα του χορού, οι οµαδικοί, παραδοσιακοί, ιστορικά και πολιτισµικά σηµαντικοί χοροί. Συνήθως στην ανάλυση του χορού µένουµε στην ατοµική διάσταση αυτής της τέχνης, αλλά ξεχνάµε πως πολλοί χοροί, και οι πιο διαδεδοµένοι είναι συνήθως οµαδικοί. Αυτοί εκπροσωπούν στιγµές, συναισθήµατα και ολόκληρες παραδόσεις κάποιας χώρας ή πολιτισµικής οµάδας. Σε αυτά εντοπίζονται πολλά στοιχεία τα οποία γίνονται µία σύνθετη, απλή και κινούµενη περίληψη ενός ολόκληρου πλαισίου, βέβαια συνοδευόµενο σε πολλές περιπτώσεις µε αντίστοιχη µουσική.  

Σε έναν οµαδικό χορό έχουµε το ατοµικό επίπεδο του χορευτή, ο οποίος εκτελεί αυτή τη συγκεκριµένη εκφραστική δραστηριότητα, όχι ακριβώς καλλιτεχνικής, εφόσον συνήθως η πρόθεση είναι διαφορετική του καλλιτέχνη δηµιουργού. Μαζί στον χορό αυτό, όµως,  εντοπίζεται και το συλλογικό στοιχείο, όπου ο ατοµικός χορευτής, εκτός απ’ ό,τι χορεύει για και µε τον εαυτό του, µοιράζεται αυτή την στιγµή και κατάσταση µε άλλους ανθρώπους, χωρίς λόγια, σκέψεις ή εξηγήσεις ορθολογικές. Απλώς µία οµάδα ανθρώπων επικοινωνούν χωρίς λεκτική γλώσσα και µε έναν λεπτό τρόπο, αν όλοι είναι εξίσου παρόντες στο χορό,  δηµιουργούνται καταστάσεις πολύ έντονες συλλογικής συνείδησης. Εµπειρικά αν το σκεφτεί κανείς µπορεί να καταλάβει πως, και ας µην είναι κανείς ειδικός, όταν βρίσκεται σε ένα τέτοιο σηµείο µπορεί και αλληλοεπιδρά µε άλλα υποκείµενα χωρίς να χρειάζονται οι επίσηµες δεκτές οδούς.  

Σαν αποτέλεσµα, οι οµαδικοί χοροί, γίνονται ένα συγκεκριµένο πλούσιο στοιχείο το οποίο αποτελεί χαρακτηριστικό µίας ολόκληρης κοινωνίας. Σε αυτό εύκολα µπορεί κανείς να βρει και να βιώσει στοιχεία όπως το συναίσθηµα των ανθρώπων που είτε σήµερα είτε στο παρελθόν το χόρευαν, οι σχέσεις που συνδέουν, για παράδειγµα, τα φύλα της κάθε κοινωνίας, όπως και άλλες αρχές που διαπερνούν την υπόσταση του ανθρώπου στην κάθε ιστορική κοινωνική στιγµή. Δεν είναι το ίδιο ένας παραδοσιακός χορός οµαδικός µίας φυλής της Αφρικής, µε τον ‘οµαδικό’, συγκεκριµένης µορφής, σύγχρονης οµαδικός χορός των techno club του Βερολίνου. Μπορεί κανείς να αµφισβητήσει αν κάποιο από αυτά θεωρείται ή όχι ‘επίσηµα’ χορός, αλλά από µία πιο αποδεκτή οπτική γωνία, όλα αυτά είναι δείγµατα της ποικιλοµορφίας της παγκόσµιας ιστορίας και κοινωνίας.  

Κατά έναν φιλοσοφικό τρόπο, θαρρώ να παροµοιάσω την εµπειρία του οµαδικού χορού µε την συνθετική πορεία του χεγελιανού πνεύµατος, το οποίο συνδιαλέγεται και ανοίγεται προς τα συγκεκριµένα για να επιστρέψει στον εαυτό του εµπλουτισµένο από αυτά.  Έτσι και το ‘πνεύµα’ του ανθρώπου που χορεύει οµαδικά, ξεκινάει από τον εαυτό του,  συγκεντρωµένα στην δική του προσωπική εκτέλεση και ολοκλήρωση του ίδιου του εαυτού του µέσω αυτής της κατάστασης. Ύστερα ανοίγεται και εξαπλώνει την συνείδησή του σε έναν εξωτερικό κόσµο, γεµάτο από άλλα υποκείµενα τα οποία επίσης κάνουν την αντίστοιχη προσπάθεια, και έρχεται σε επαφή, α-λογη, µε την ατοµικότητα του κάθε αυτού άλλου υποκειµένου µεµονοµένα, αλλά και συνολικά. Ύστερα, επιστρέφει στον εαυτό του, αλλά πλέον µε µία δυναµική σύνδεση µε αυτά τα υποκείµενα µε τα οποία µοιράζεται το χορό.  

Σε αυτόν τον χορό δεν µοιράζεται απλώς κινήσεις µε έναν συγκεκριµένο ρυθµό, αλλά συναντιούνται αισθήµατα, αξίες, αισθητική, φόβοι, υποστάσεις, ανησυχίες, στόχους, σχέσεις,  αναµνήσεις, ελπίδες, και άλλα πολλά ανθρώπινα στοιχεία που δένουν ισχυρά µία οµάδα.  Προσωπικά θεωρώ πολύ ενδιαφέρουσα την περίπτωση του σύγχρονου ατοµικού/οµαδικού χορού στα club πχ. techno µουσικής. Εκεί µπορεί κανείς να θεωρήσει ή όχι ότι είναι ή όχι µουσική ή χορός αυτά που δηµιουργούνται, ή απλές µηχανικές κινήσεις και ήχους που δεν ‘αξίζουν’, χεγελιανά µιλώντας, τον τίτλο της τέχνης. Ο στόχος εδώ, όµως, δεν είναι να οριστεί τί είναι χορός, ή τί είναι τέχνη, αλλά αν ο χορός είναι συνειδητή δραστηριότητα του ανθρώπου, ή αν είναι απλώς µία ανορθόλογη πράξη. Στην techno, λοιπόν, συναντάµε µία πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση κοινωνικού χορού, όπου οι άνθρωποι χορεύουν χωρίς πραγµατικά να αλληλοεπιδρούν µεταξύ τους, αλλά σε µία κατάσταση ουσιασικά συλλογική και οµαδική. Συγκεκριµένα, βιώνει κανείς µία αίσθηση οµαδικότητας, διατηρώντας παρ’ όλα αυτά, τα όρια και ισορροπίες µε την ατοµική µοναχικότητα του κάθε ανθρώπου. Αιωρείται µία αόρατη, σιωπηλή σύνδεση χωρίς σωµατική επαφή, ή λεκτική, ή µε κάποιο τρόπο καθαρώς εµφανή. Τονίζοντας την λέξη µοναχικότητα, µπορούµε να εντοπίσουµε ήδη ένα χαρακτηριστικό που κάνει αυτόν τον χορό ανθρώπινο ουσιαστικό στοιχείο της σηµερινής κοινωνίας. Ζούµε σε έναν κόσµο όπου όλοι συνδεόµαστε µέσω ψηφιακών εργαλείων, χωρίς να υπάρχει φυσική παρουσία ή λεκτική, έχουµε µάθει να συνυπάρχουµε χωρίς απαραίτητα να χρειάζεται η σωµατική, υλική αλληλεπίδραση. Έτσι, λοιπόν, και ο χορός αυτός µπορεί να θεωρηθεί ‘οµαδικά συνειδητός’ και να δούµε πώς, αν και µη ορθολογικά, υπάρχει το στοιχείο συνείδησης στο χορό, χωρίς να καθορίζεται ή να συσχετίζεται µε την κλασσική έννοια του ορθολογισµού. Ο χορός δείχνει τον τρόπο µε τον οποίο ο άνθρωπος όχι απλώς µπορεί, αλλά αποτελεί ένα κυρίως µη-λεκτικό ον, το οποίο κατέχει σωµατική και µη ορθολογική συνείδηση, και µπορεί να συνυπάρξει, αλληλεπιδράσει και να εκφραστεί µέσω άλλων οδών εκτός των ‘καλών τεχνών’ που ορίστηκαν από τους Διαφωτιστές ή τον Χέγκελ.  

Ο χορός, συνεπώς, βλέπουµε πως είναι εξίσου ‘ανορθόλογος’ και ‘συνειδητός’. Είναι µία καλλιτεχνική, αν υπάρξει η πρόθεση, αλλά και κοινωνική µορφή έκφρασης, η οποία προσφέρει µία εµπειρία σύνθεσης και ανάλυσης του ενός ανθρώπους, όπως και µίας οµάδας ανθρώπων. Βάση αυτού δεν είναι, όµως, η γλώσσα και η λεκτική επικοινωνία, αλλά όλα τα υπόλοιπα επίπεδα και στοιχεία που περιβάλλουν την ανθρώπινη ύπαρξη και υπόσταση. Είναι µία ολοκλήρωση, σε δηµιουργική µορφή, της ανθρώπινης κατάστασης η οποία µπορεί να πάρει ατοµική διάσταση ή συλλογική, και πάντα θα εµπλουτίζει και θα ενεργοποιεί αυτή την ανορθόλογη συνείδηση που, αν και επισκιασµένη από άλλα επικρατέστερα στοιχεία, υπάρχει στη φύση του ανθρώπου.

Μαρία-Νεφέλη Πανέτσου / Ανορθόλογος ή συνειδητός χορός; 

Βιβλιογραφία θεµατικής Philosophy of Dance 

Άρθρα 

Colebrook, C., “How can we tell the Dancer from the Dance?: The Subject of Dance and the  Subject of Philosophy”, Topoi (2005), 24:5-14, Springer 2005, pp. 5-14. 

Fraleigh, S., “A Vulnerable Glance: Seeing Dance through Phenomenology”, Dance  Research Journal 23/1 (Spring 1991), pp. 11-16 

Gill, S., Dancing Culture Religion, Lexington Brooks, 2012. 

Lazou, A., “Beyond Dance: The Philosophical Perspective in Investigating Ancient Greek  Dance”. 

Λάζου, Α., «Πέρα από το χορό: σύγχρονες αισθητικοθεραπευτικές χρήσεις του χορού στο φως της νιτσεϊκής σκέψης», Φιλοσοφεῖν: ἐπιστήµη, εὔνοια, παρρησία, σελ. 89-106 

Lemle, N., “Pioneering Dancer Loïe Fuller Brought Art Nouveau to Life”, Artsy, Dec 11, 2017, Art (available in https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-loiefuller pioneering-dancer-brought-art-nouveau-life). 

Pakes, A., “Phenomenology and Dance: Husserlian Meditations”, Dance Research Journal,  Volume 43, Number 2, Winter 2011, pp. 33-49. 

Shusterman, R., “Somaesthetics: A Disciplinary Proposal”, The Journal of Aesthetics and Art  Criticism, Vol. 57, No. 3, (Summer, 1999), pp. 299-313. 

Shusterman, R., “Somaesthetics and Care of the Self: The Case of Foucault”, The Monist,  vol. 83, no.4, pp. 530-551. 

Shusterman, R., “Thinking Through the Body, Educating for the Humanities: A Plea for  Somaesthetics”, Journal of Aesthetic Education, Vol. 40, No.1, Spring 2006. pp. 1-21. 

Sparshott, F., The Missing Art of Dance, Dance Chronicle, Volume 6(2), 1983, pp. 164-183 (http://www.jstor.org/stable/1567637) 

Sparshott, F., On the question: “Why do philosophers neglect the Aesthetics of the Dance?” Dance Research Journal 15(1), 1982, pp. 5-30 

Βιβλία 

Copeland, C., Copeland, M., What is dance?: Readings in Theory and Criticism, Oxford  University Press, 1983. 

Fraleigh, S., Dancing Identity: Metaphysics in Motion, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2004. 

H’ Doubler, M., Dance: A Creative Art Experience, Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 1998.

Kimerer L. Lamothe, Nietzsche’s Dancer, Isadora Duncan, Martha Graham, and the  revaluation of Christian values, Palagrave (Macmillan), US, 2006. 

Sparshott, F., A Measured Pace: Toward a Philosophical Understanding of the Arts of  Dance, University Toronto Press, 1995. 

Valéry, P., Η φιλοσοφία του χορού, µτφρ. Παναγιώτης Παπαδόπουλος, Αθήνα: Principia